नेपालका सुन्तला र जुनार चीनमा बेच्ने योजना बनेको एक दशकभन्दा बढी भयो।
सन् २०१४ मै नेपाल र चीनबीच यससम्बन्धी सम्झौता भएको थियो। उक्त सम्झौता राम्ररी कार्यान्वयन भएको भए नेपाली सुन्तला र जुनारका लागि चीन आकर्षक बजार बन्न सक्थ्यो। नेपाली किसानले नयाँ बजार पाउँथे। व्यवसायीका लागि नयाँ व्यापारको बाटो खुल्थ्यो।
तर सम्झौता हुँदैमा लाभ नहुने रहेछ!
चीनले आफ्नो बजारमा भित्रिने फलफूल रोग र कीराको जोखिमबाट सुरक्षित हुनुपर्ने सर्त राख्यो। विशेष गरी फलफूलमा लाग्ने झिँगा तथा अन्य कीराको जोखिम नियन्त्रण भएको प्रमाण चाहिने भयो।
त्यसका लागि नेपालले उत्पादन क्षेत्रको निगरानी, परीक्षण, उपचार र प्रमाणीकरणको व्यवस्था गर्नुपर्ने थियो।
समस्या त्यहीँ देखियो।
नेपालले आवश्यक प्राविधिक व्यवस्था पूरा गर्न नसक्दा सम्झौताले अपेक्षित निर्यातको बाटो खोल्न सकेन।
पूर्ववाणिज्य सचिव पुरूषोत्तम ओझाले चीनमा नेपाली वस्तु निर्यात गर्दा आइपर्ने चुनौती बुझाउन सुन्तला र जुनारको यही उदाहरण दिने गरेका छन्।
उनका अनुसार चीनसँग व्यापार विस्तारका लागि सम्झौता गर्ने तर त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न आवश्यक तयारी नगर्ने प्रवृत्तिले नेपाली निर्यातलाई कमजोर बनाएको छ।
पछिल्लो समय यसमा केही प्रगति भने भएको छ। सन् २०२५ मा चीनले नेपाली अमिलो जातका फलफूल निर्यातका लागि आवश्यक शीतोपचारसम्बन्धी प्रक्रिया सार्वजनिक गरेको थियो।
तर प्राविधिक प्रक्रिया तय हुनु र त्यस अनुसार नियमित व्यावसायिक निर्यात सुरू हुनु एउटै कुरा होइन।
सुन्तला र जुनारको यो कथा नेपालले चीनसँग व्यापार गर्दा सामना गरिरहेको ठूलो समस्याको एउटा सानो उदाहरण हो।
नेपालले चीनमा सामान बेच्ने सम्झौता त गर्छ, तर सम्झौता अनुसार सामान बेच्न चाहिने तयारी गर्न सक्दैन।
यो समस्या फलफूलमा मात्र सीमित छैन। चीनले नेपाली सामानलाई भन्सार छुट दिएको छ। दुई देशबीच व्यापार विस्तारका विभिन्न सम्झौता भएका छन्। नेपाल सरकारले पनि पटक पटक निर्यात बढाउने रणनीति बनाएको छ।
तर परिणाम हेर्दा चीनबाट नेपालमा सामान आउने क्रम बढ्दै गएको छ। नेपालबाट चीन जाने वस्तु भने अत्यन्त सीमित छन्।
चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो तीन महिनाको व्यापार तथ्यांकले यसको असन्तुलन प्रस्ट देखाउँछ।
नेपालले चीनबाट १ खर्ब ३४ अर्ब ३१ करोड रूपैयाँ बराबरका वस्तु आयात गरेको छ। त्यही अवधिमा चीनतर्फ निर्यात जम्मा ६७ करोड ६ लाख रूपैयाँको भएको छ।
अर्थात् चीनबाट सय रूपैयाँ बराबरको सामान नेपाल भित्रिँदा नेपालले चीनमा करिब ५० पैसाको सामान मात्र बेच्न सकेको छ।
अब प्रश्न उठ्छ — चीनले बजार खुला गरिदिँदा पनि नेपाली सामान त्यहाँ पुग्न किन सकिरहेका छैनन्?
भन्सार छुटले मात्रै किन हुँदैन निर्यात?
चीनमा सामान निर्यात गर्न नेपाली व्यवसायीले सामना गर्नुपर्ने पहिलो चुनौती उत्पादनलाई प्रतिस्पर्धी बनाउनु हो।
पूर्ववाणिज्य सचिव ओझाका अनुसार नेपालले चीनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्नुमा मूल्य र गुणस्तर दुवै पक्षको कमजोरी छ।
'चिनियाँ वस्तु मूल्य र गुणस्तरका हिसाबले प्रतिस्पर्धी छन्। नेपाली उत्पादनले त्यो स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सकेका छैनन्,' उनी भन्छन्।
नेपाललाई चीनले भन्सार महसुलमा ठूलो सहुलियत दिएको छ।
सन् २०२४ डिसेम्बरमा जारी दुई देशको संयुक्त वक्तव्यमा चीनले नेपालजस्ता अतिकम विकसित देशका शतप्रतिशत भन्सार शीर्षकका वस्तुमा शून्य महसुलको सुविधा दिएको उल्लेख छ।
यो सुविधाले नेपाली निर्यातकर्तालाई चिनियाँ बजारमा प्रवेश गर्दा भन्सार महसुलको बोझ कम गर्न मद्दत गर्छ। तर यसले मात्रै सामान बिक्री हुने सुनिश्चित गर्दैन।
उदाहरणका लागि, नेपालमा बनेको कुनै सामानको उत्पादन र ढुवानी लागत चिनियाँ बजारमा उपलब्ध त्यस्तै सामानको तुलनामा धेरै भयो भने भन्सार छुट पाए पनि त्यसले खरिदकर्ता पाउन कठिन हुन्छ।
अर्कोतर्फ कृषिजन्य वस्तु निर्यात गर्दा चीनले तोकेको खाद्य सुरक्षा, परीक्षण र क्वारेन्टिनसम्बन्धी मापदण्ड पनि पूरा गर्नुपर्छ।
सुन्तला र जुनार निर्यातको समस्या यही हो।
नेपालमा पर्याप्त परीक्षण र प्रमाणीकरणको पूर्वाधार नहुनुले निर्यात विस्तारमा समस्या सिर्जना गरेको ओझा बताउँछन्।
यो समस्या चीनले समेत स्वीकार गरेको थियो। सन् २०२३ मा दुई देशको संयुक्त वक्तव्यमा चीनले नेपाली अमिलो जातका फलफूल निर्यातका लागि आवश्यक प्राविधिक मापदण्ड पूरा गर्न र नेपालमा बहुउद्देश्यीय क्वारेन्टिन प्रयोगशाला स्थापना गर्न सहयोग गर्ने जनाएको थियो।
यसले नेपाली वस्तुको निर्यात बढाउन भन्सार छुटसँगै उत्पादन, परीक्षण र प्रमाणीकरणमा लगानी आवश्यक रहेको देखाउँछ।
चीनबाट सामान ल्याउन सजिलो, पठाउन गाह्रो
चीनसँग व्यापारमा अर्को समस्या उत्तरी नाकाको अनियमित सञ्चालन हो।
ओझाका अनुसार नेपालबाट चीनतर्फ निर्यात हुने अधिकांश वस्तु मुख्य भूमि चीनको विशाल बजारभन्दा तिब्बततर्फ केन्द्रित छन्। त्यसमाथि उत्तरी नाका नियमित रूपमा सञ्चालन नहुँदा निर्यातकर्ताले सामान समयमै पुर्याउन कठिन हुने गरेको छ।
नाका अवरूद्ध हुँदा वा ढुवानीमा अनिश्चितता हुँदा व्यापारीको लागत बढ्छ। खरिदकर्तासँग निश्चित समयमा सामान पुर्याउने सम्झौता भए पनि त्यसलाई पालना गर्न कठिन हुन्छ।
यसको असर एक पटकको व्यापारमा मात्रै पर्दैन। समयमै सामान नपाउने चिनियाँ खरिदकर्ताले अर्को पटक नेपाली उत्पादकसँग कारोबार गर्न हिचकिचाउन सक्छ।
उदाहरणका लागि, कुनै नेपाली व्यवसायीले चीनमा गलैंचा निर्यात गर्ने सम्झौता गरेको छ। तर सामान पठाउने बेला नाका अवरूद्ध भयो भने उसले अतिरिक्त ढुवानी खर्च बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ। सामान पुग्न ढिलाइ भयो भने खरिदकर्तासँगको विश्वास समेत प्रभावित हुन सक्छ।
त्यसैले ओझा चीनसँगको निर्यात बढाउन उत्तरी नाकाको नियमित सञ्चालन महत्त्वपूर्ण हुने बताउँछन्।
नेपाली सामानको निर्यात किन यति थोरै छन्?
नेपालबाट चीनतर्फ निर्यात हुने वस्तुको सूचीले अर्को चुनौती उजागर गर्छ।
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा चीनमा २ करोड रूपैयाँभन्दा बढी मूल्यका जम्मा ८ प्रकारका वस्तु निर्यात भएका छन्।
सबभन्दा धेरै तयारी पोसाक निर्यात भएको छ। त्यसको मूल्य ११ करोड २१ लाख रूपैयाँ छ।
त्यसपछि गलैंचा ७ करोड ६२ लाख, वनस्पतिजन्य रस तथा अर्क ५ करोड ४१ लाख र बाख्रा तथा खसीका काँचो छाला ४ करोड ७४ लाख रूपैयाँ बराबरका छन्।
फेल्टका सामग्री, महिलाका सुती ट्राउजर, हरियो चिया र काठका सामान पनि निर्यात भएका छन्।
यसले नेपालले चीनमा वस्तुको विविधता र निर्यात परिमाण दुवै बढाउन नसकेको देखाउँछ।
ओझाका अनुसार यसका पछाडि नेपाली व्यवसायीको बजार अध्ययन र नयाँ उत्पादन विकासमा रहेको कमजोरी पनि जिम्मेवार छ।
चिनियाँ उत्पादकले बजारको माग अध्ययन गर्छन्। उपभोक्ताले कस्तो वस्तु खोजिरहेका छन्, कुन मूल्यमा किन्न तयार छन् र कस्तो गुणस्तर चाहन्छन् भन्ने बुझ्छन्। त्यसपछि बजारको आवश्यकता अनुसार उत्पादन गर्छन्।
नेपाली व्यवसायीमा भने यस्तो अभ्यास कमजोर रहेको ओझाको भनाइ छ।
उनका अनुसार धेरै व्यवसायीले नयाँ उत्पादन विकास गरेर दीर्घकालीन बजार विस्तार गर्नुभन्दा तत्काल नाफा हुने व्यापारलाई प्राथमिकता दिने गरेका छन्।
चीनमा नेपाली सामानको बजार विस्तार गर्न पनि त्यहाँका उपभोक्ताको रूचि, खरिद क्षमता, प्रतिस्पर्धी उत्पादन र वितरण प्रणाली बुझ्नुपर्ने हुन्छ।
नेपालमा राम्रो उत्पादन भएको वस्तुको चिनियाँ बजारमा स्वतः माग हुन्छ भन्ने हुँदैन। बजारको माग अनुसार गुणस्तर, मूल्य, परिमाण र आपूर्तिको नियमितता सुनिश्चित गर्न सके मात्र नेपाली उत्पादनले आफ्नो स्थान बनाउन सक्छ।
नेपाल किन चीनको बजार बन्न सक्यो, चीन किन नेपालको बन्न सकेन?
दुई देशबीचको व्यापारमा देखिएको असन्तुलन बुझ्न एउटा अर्को तथ्य पनि महत्त्वपूर्ण छ।
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा नेपालको कुल आयात ६ खर्ब ४६ अर्ब ७८ करोड रूपैयाँ छ। यसमा चीनको हिस्सा करिब २१ प्रतिशत छ।
तर कुल निर्यातमा चीनको हिस्सा ०.५८ प्रतिशत मात्रै छ।
यसको अर्थ नेपालका लागि चीन सामान किन्ने प्रमुख बजारमध्ये एक हो। तर नेपाली सामान बेच्ने बजारका रूपमा चीनको भूमिका अत्यन्त सानो छ।
तुलनाका लागि यही अवधिमा नेपालले भारतबाट ३ खर्ब ६६ अर्ब ७८ करोड रूपैयाँ बराबरको सामान आयात गरेको छ। भारततर्फको निर्यात भने ९५ अर्ब ५९ करोड रूपैयाँ छ।
यसले नेपालको निर्यात ठूलो मात्रामा भारतीय बजारमा निर्भर रहेको देखाउँछ।
चीनसँग व्यापार घाटा धेरै हुनुमा आयात बढ्नु मात्र होइन, निर्यात गर्ने नेपालको क्षमता कमजोर हुनु पनि प्रमुख कारण रहेको ओझा बताउँछन्।
उनका अनुसार नेपालमा घरेलु उत्पादन र उत्पादकत्व अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेका छैनन्।
अर्कोतर्फ रेमिट्यान्सले उपभोग गर्ने क्षमता बढाएको छ। नेपाली बजारमा सामानको माग बढ्दै जाँदा स्वदेशी उत्पादनले त्यसलाई पूरा गर्न सकेको छैन। त्यही माग पूरा गर्न चिनियाँ सामान आयात भइरहेका छन्।
चिनियाँ व्यवसायीले नेपाली बजारको आवश्यकता अध्ययन गरेर उत्पादन गर्ने गरेका छन्। उनीहरूले मूल्य र गुणस्तर दुवैमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सामान पठाउँछन्। तर नेपाली व्यवसायीले त्यही स्तरमा चिनियाँ बजारको अध्ययन र उत्पादन विकास गर्न सकेका छैनन्।
त्यसैले चीनसँगको व्यापार घाटा घटाउन नेपालले आयात कम गर्ने उपाय मात्र खोजेर पुग्दैन। चीनमा बेच्न सकिने वस्तुको उत्पादन, गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता पनि बढाउनुपर्ने ओझा बताउँछन्।
उनका अनुसार नेपालले चीनसँग निर्यात बढाउन नयाँ सम्झौता गरिरहनुपर्ने मात्र होइन, अहिलेसम्म भएका सम्झौताको कार्यान्वयनमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ।
'सुन्तला र जुनारको उदाहरणले हामीलाई यही कुरा सिकाउँछ,' उनले भने।
***
